Nội dung phim Mở khóa: Thí nghiệm nhà giam (Phần 2)
Thí nghiệm Nhà giam (Phần 2): Khi những bức song sắt "Mở khóa" cánh cửa tự quyết
Giữa cái nóng oi ả của tiểu bang Arkansas, một trại giam cứng nhắc bỗng trở thành tâm điểm của cuộc thử nghiệm táo bạo. Cảnh sát trưởng Miller, người đứng đầu cơ sở này, quyết định "Mở khóa" theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng: ông tháo bỏ những rào cản vô hình để trao cho tù nhân quyền làm chủ cuộc sống sau song sắt. Nguyên nhân? "Hệ thống hiện tại chỉ sản sinh ra những con người phụ thuộc," ông lý giải, "Chúng ta cần dạy họ cách sống, không chỉ cách tuân thủ."
Chương trình "Mở khóa" được triển khai như một thế giới thu nhỏ. Từ 6h sáng đến 9h tối, các phạm nhân đủ điều kiện (những người có mức án dưới 10 năm và không phạm tội bạo lực) được tự quyết định mọi thứ: từ phân bổ thời gian làm việc, học nghề đến tổ chức hoạt động giải trí. Hội đồng tù nhân – do chính họ bầu ra – có quyền đề xuất thay đổi nội quy, thậm chí phản biện kế hoạch của ban quản lý. "Nếu muốn họ tái hòa nhập, phải cho họ tập đưa ra lựa chọn," trợ lý của cảnh sát trưởng nhấn mạnh.
Kết quả ban đầu gây tranh cãi dữ dội. Trong khi nhóm ủng hộ reo hò khi thấy tù nhân tổ chức lớp dạy sửa xe cho nhau hay thiết kế vườn rau, phe bảo thủ dựng tóc gáy trước cảnh gã cựu băng đảng mặc áo phông đứng giảng về quản lý tài chính. "Trao quyền kiểm soát là mời gọi hỗn loạn!" – một cựu quản ngục cảnh báo. Thế nhưng, số liệu 6 tháng đầu khiến nhiều người ngỡ ngàng: tỷ lệ xích mích giảm 40%, 78% tù nhân trong chương trình hoàn thành bằng GED (chứng chỉ giáo dục phổ thông).
Bí mật nằm ở cơ chế trách nhiệm có điều kiện. "Mở khóa không có nghĩa là buông lỏng," cảnh sát trưởng Miller giải thích. Mỗi tù nhân phải ký cam kết tuân thủ 3 "rào chắn": không bạo lực, không chất cấm, và buộc phải tham gia ít nhất một khoá đào tạo kỹ năng. Nếu vi phạm, họ lập tức bị đưa trở lại khu giam giữ truyền thống. Áp lực này khiến nhiều người tự giác hơn cả khi bị giám sát. Như lời Marcus – cựu tù quen thói "ăn đòn roi" – nay biến thành trưởng nhóm vận động tập thể dục: "Người ta hẳn phải tôn trọng mình thì mới dám trao cái quyền chết tiệt ấy. Mà đã được tôn trọng, thì phải sống cho ra dáng."
Dẫu vậy, "Mở khóa" vẫn là con dao hai lưỡi. Một số tù nhân lợi dụng hệ thống bầu cử để hùa nhau "đòi quyền lợi" như yêu cầu tăng giờ xem TV. Nhóm khác lại sợ hãi sự tự do quá đỗi: "Cả đời tôi chỉ biết nghe lệnh, giờ tự quyết định… làm sao biết chọn gì?" – một thanh niên 21 tuổi thừa nhận. Thất bại ấy, theo các nhà tâm lý học tham gia dự án, mới chính là thành công: nó phơi bày sự thiếu hụt kỹ năng sống – thứ nhà tù truyền thống chẳng bao giờ dạy.
Khi những người ủng hộ cải cách nhà tù săn lùng "mô hình Arkansas", cảnh sát trưởng Miller lại thận trọng: "Chúng tôi không trao tự do – chúng tôi trao cơ hội để họ xây dựng tự do của chính mình. Và điều đó đòi hỏi nhiều can đảm hơn là cầm chìa khóa." Thí nghiệm vẫn tiếp diễn, nhưng một điều đã rõ: những song sắt vô hình trong tâm trí hóa ra khó "mở khóa" hơn cả những cánh cửa thép.
Mở khóa: Thí nghiệm nhà giam (Phần 2), Unlocked: A Jail Experiment (Season 2)
